JGZ-richtlijn autisme gepubliceerd

Het Nederlands Centrum Jeugdgezondheid (NCJ) heeft de ‘Richtlijn Autismespectrumstoornissen (ASS) - Signalering, begeleiding en toeleiding naar diagnostiek’ gepubliceerd. De richtlijn gaat in op vroege signalen om gedrags- en ontwikkelingskenmerken die kunnen duiden op autisme zo vroeg mogelijk te signaleren.

De afgelopen jaren heeft ZonMw de ontwikkeling van 15 multidisciplinaire richtlijnen voor de jeugdgezondheid (JGZ) gefinancierd. Het NCJ heeft een speciale website gepubliceerd met daarop de geautoriseerde richtlijnen, waaronder deze 'Richtlijn Autismespectrumstoornissen'. De richtlijn is verrijkt met extra informatie zoals een implementatie-toolkit, producten en informatie voor ouders. JGZ-organisaties zijn zelf verantwoordelijk voor de invoering en borging van richtlijnen binnen de eigen organisatie.

Bekijk hier de JGZ-richtlijn Autismespectrumstoornissen

Bron: Kenniscentrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie

Autisten zijn geen psychopaten

Mensen doen soms verschrikkelijke dingen en soms zijn dat mensen met autisme, maar zeker niet vaker dan niet-autistische mensen en ook niet door hun autisme

Afgelopen dinsdag zond de Boeddhistische Omroep Stichting een documentaire uit over een Finse jongen, Pekka, die in 2007 op zijn school acht mensen doodschoot en daarna zichzelf. De documentaire gaat op zoek naar de achtergronden ervan. Hoe heeft het zover kunnen komen? De film laat zien dat het gaat om een jongen met weinig vrienden op school, die op school gepest werd en soms ook fysiek mishandeld vanwege zijn afwijkende manier van kleden, opvattingen en zijn sociale onhandigheid. De vriendin die hij had leren kennen via internet had hem net voor de schietpartij in de steek gelaten. Voor Pekka misschien wel de laatste druppel.

In de documentaire wordt ook door een psychiater gespeculeerd dat Pekka autistisch zou zijn geweest; gezien de gebeurtenissen overigens een diagnose die achteraf gesteld werd zonder hem ooit te hebben gesproken. Het is een trend die de laatste jaren ook in Nederland stevig opgang heeft gemaakt, het associëren met, en verklaren van crimineel gedrag bij daders met een (veronderstelde) diagnose van autisme. Sommige berichten in de krant suggereren daarbij op uitermate stigmatiserende wijze dat autisten een soort van gevaarlijke psychopaten zijn.

Maar ook sommige forensische psychiaters kunnen er wat van. Zo stelt de bekende forensische psychiater Theo Doreleijers in het Parool dat negentig procent van de veroordeelde jeugddelinquenten een stoornis als autisme, ADHD of antisociale gedragsstoornis heeft. Waarmee alles gelijk maar op één hoop wordt geveegd. Chargerend kun je bovendien stellen dat antisociaal gedrag ongeveer het equivalent is van crimineel gedrag en dat deze diagnose (die dan eigenlijk geen diagnose meer mag heten) dus al afdoende zou zijn. Autisme kan weliswaar aanwezig zijn bij criminaliteit, maar het verband met criminaliteit is afwezig of heel indirect zonder op enige manier doorslaggevend te zijn. Maar daarover later meer.

Eerst nog een paar opmerkingen over autisme zelf. Deze conditie is na vele jaren van onderzoek nog altijd gehuld in mysteries. Niet dat er geen oorzaken of genetische verbanden zijn gevonden. Het is meer zo dat er teveel oorzaken en verbanden zijn en dat men door de bomen het bos niet meer ziet. Als oorzaken worden onder andere genoemd: genetische factoren, zuurstofgebrek bij de geboorte, kwikvergiftiging, oxidatieve stress, en blootstelling van de foetus aan hoge concentraties testosteron. Hoe het ook zij, de diagnose van autisme geschiedt nog altijd op basis van gedrag, door het invullen van psychometrische lijsten.

Ook qua verschijningsvorm is er diversiteit: Men onderscheidt klassiek autisme, hoogfunctionerend autisme en Asperger syndroom en PDD-NOS. De verschillen tussen mensen met autisme zijn enorm: van mensen met een laag IQ en repeterend gedrag, tot aan wetenschappers en kunstenaars die de wereld verbluffen met hun prestaties. Toch wordt steeds vaker naar autisme gewezen als een oorzaak of belangrijke factor voor crimineel gedrag. Dat is een slechte zaak want mensen met autisme worden zo steeds meer gewantrouwd en nagewezen, en we hebben het toch al over mensen die zich in deze maatschappij vaak met moeite kunnen handhaven.

De beschuldigen worden ook niet ondersteund door de cijfers. De psycholoog Douwe Draaisma stelt in het boek Reizen met mijn Rechter. Psychologie van het Recht dat er in de Nederlandse literatuur maar weinig bekend is over de relatie autisme-criminaliteit, maar dat er desondanks sinds 2004 talloze veroordelingen zijn uitgesproken waarbij vanwege de diagnose autisme en daarmee veronderstelde ontoerekeningsvatbaarheid tbs (mogelijk met dwangverpleging) werd opgelegd. Een fors staaltje rechtsongelijkheid is dus de 'autist' zijn deel. En dat terwijl onderzoek, alweer volgens Draaisma, heeft aangetoond dat mensen met autisme zijn ondervertegenwoordigd in de misdaadstatistieken met name ook bij geweldsdelicten. Zo beschouwd is juist het niet hebben van autisme een risicofactor!

De forensische literatuur kent een sterke vertekening in de richting van de meer spectaculaire gevallen: die genieten onevenredig veel belangstelling en bepalen het beeld. Maar deze gevalstudies zeggen niets over het verband tussen autisme en criminaliteit. In de meeste gevallen is er sprake van een veel zwaardere problematiek, stelt Draaisma verder. Meestal gaat het dan om een 'persoonlijkheidsstoornis'. Autisme is dus helemaal niet nodig als verklaring.

Daarbij zijn de gesuggereerde mechanismen vaag en weinig specifiek. Genoemd worden meestal rigiditeit, gebrekkig inlevingsvermogen (empathie), gebrek aan sociale vaardigheden en obsessies. Voor wat betreft empathie kan worden gesteld dat veel mensen met autisme van nature weliswaar niet zo sterk zijn in de technische kant van empathie, maar vaak juist heel sociaal voelend zijn (men spreekt wel van warme empathie). Technische (koude) empathie kan daarentegen worden misbruikt (door wat bekend staat als psychopaten), al hoeft dat uiteraard niet. Rigiditeit en obsessies kunnen ook positief uitwerken en een gebrek aan sociale vaardigheden treft vooral de persoon met autisme zelf, die immers al snel buiten de groep valt.

Ook in het geval van Pekka worden enige van de hierboven genoemde zaken door de psychiater genoemd, met name "moeilijkheden in het sociale verkeer" en "interesse voor zekere ideologieën en filosofieën die het gebruik van geweld rechtvaardigen". Dat laatste staat dan voor obsessie, maar het raakt kant nog wal om te stellen dat een interesse op zich in ideologieën gevaarlijk zou zijn. Misschien ontbrak het Pekka dan eerder aan een het juist beoordelingsvermogen om daarin goede keuzes te maken, maar wat heeft dat met autisme te maken?

En ja, die moeilijkheden in het sociale verkeer waren er. Ze leidden er toe dat Pekka buitengesloten, getreiterd en mishandeld werd. Dat is de enige link hier die je met autisme mag leggen. Het valt moeilijk te ontkennen dat het getreiter een belangrijke oorzaak van de schietpartij is geweest, zonder dat dit het rechtvaardigt uiteraard.

Misschien moeten we verder gewoon constateren dat er iets mis was met het geweten van Pekka. Dit weerhield hem niet van het veroorzaken van deze tragedie. Maar de schuld voor dit drama bij zijn (veronderstelde) autisme leggen is niet terecht. Mensen doen soms verschrikkelijke dingen en soms zijn dat mensen met autisme, maar zeker niet vaker dan niet-autistische mensen en ook niet door hun autisme.

www.joop.nl

ABA bij kinderen met autisme

een inleiding op Applied Behavior Analysis voor ouders, begeleiders en leerkrachten

Applied Behavior Analysis is een methode om kinderen met autisme in kleine stapjes belangrijke vaardigheden te leren. Deze gestructureerde aanpak is vooral effectief wanneer deze vanaf jonge leeftijd wordt toegepast. Dankzij de indrukwekkende resultaten wordt de methode ook in Nederland steeds vaker gebruikt.

In ABA BIJ KINDEREN MET AUTISME beschrijven de auteurs op heldere wijze wat ABA is en welke technieken er worden toegepast. Daarbij wordt er ook ingegaan op wat deze intensieve behandelvorm betekent voor het kind en de ouders.

• Concrete voorbeelden voor thuis en op school maken dit boek zeer geschikt voor ouders, begeleiders en leerkrachten
• Met bijdragen van verschillende Nederlandse deskundigen en onder redactie van Bibi Huskens en Robert Didden
• ABA BIJ KINDEREN MET AUTISME is de eerste Nederlandstalige uitgave over ABA die gericht is op ouders

Kinderen met autisme imiteren efficiënter

Kinderen doen alles na wat volwassenen doen. Maar kinderen met autisme imiteren alleen het strikt nodige, blijkt uit een Brits onderzoek.

Onderzoekers van de University of Nottingham voerden een aantal experimenten uit bij 31 kinderen met autisme en 30 controlekinderen zonder ontwikkelingsstoornis. Ze demonstreerden hen onder meer hoe ze een stuk speelgoed uit een doosje konden halen. Ze toonden daarbij niet alleen de nodige stappen, zoals het slot van het doosje losmaken en het deksel van het doosje halen, maar ook onnodige stappen, zoals twee keer op het doosje tikken. Na afloop staken ze het speelgoedje weer in het doosje en vroegen ze de kinderen om het speelgoedje zo snel mogelijk uit het doosje te halen.

Hoewel hen niet werd gevraagd alle stappen die ze net hadden gezien, exact te herhalen, deden 43 tot 57 procent van de kinderen zonder ontwikkelingsstoornis hun uiterste best om alles te imiteren wat hen was voorgedaan, ook al wisten ze zeer goed dat wat ze deden soms zinloos was. Bij de kinderen met autisme kwam deze overimitatie veel minder voor: slechts 22 procent herhaalde ook de onnodige stapjes, de anderen herhaalden alleen het strikt nodige.

Volgens de onderzoekers bewijst dit dat kinderen zonder ontwikkelingsstoornis vooral sociaal en minder efficiënt handelen, terwijl dat bij kinderen met autisme net omgekeerd is. Het onderzoek staat in Current Biology. 

Bron: eoswetenschap.eu

Geen gevecht, geen gebijt, geen gegil

Het bevorderen van positief gedrag bij mensen met autisme en andere ontwikkelingsstoornissen

Vechten, bijten, gillen en andere uitdagende gedragingen worden vaak veroorzaakt door een inadequate omgeving of onrealistische eisen. Met een degelijke theoretische onderbouwing en een heldere en tevens nuchtere benadering laat Bo Hejlskov Elvén zien dat probleemgedrag van mensen met autisme en andere ontwikkelingsstoornissen aanzienlijk kan worden verbeterd door deze probleemgebieden te signaleren en te analyseren.

Deze praktische gids geeft aan hoe moeilijke situaties op een andere manier bekeken kunnen worden en biedt eenvoudige en effectieve strategieën om positieve reacties uit te lokken bij de zorggebruiker zonder terug te moeten vallen op het gebruik van fixaties of straf. De methode is gebaseerd op de succesvolle low arousal-benadering en heeft zichzelf inmiddels bewezen. Er wordt toegewerkt naar begrip en rust, waarbij leed, angst en verdriet steeds meer tot het verleden gaan horen en de kwaliteit van bestaan van alle betrokkenen wordt verbeterd. Aan de hand van de vele voorbeelden van mensen met ontwikkelingsstoornissen – van autisme tot het syndroom van Down – zowel bij volwassenen als bij kinderen, laat de auteur zien welke positieve veranderingen kunnen worden bereikt.

Dit boek is van grote waarde voor iedereen die probeert het moeilijk verstaanbare en onproductieve gedrag van mensen met ontwikkelingsstoornissen te begrijpen en op een positieve wijze te benaderen, zowel thuis als in een zorginstelling.

Bo Hejlskov Elvén is als klinisch psycholoog werkzaam in Zweden. Hij werkt als zelfstandig adviseur en is gekwalificeerd als trainer in Studio III, een evidence-based trainingssysteem in het omgaan met agressief en uitdagend gedrag. Hij is een veel gevraagde spreker op het gebied van autisme en probleemgedrag. In 2009 heeft hij voor zijn bijdrage als spreker en adviseur op het gebied van gedragsproblemen de ‘Puzzle Piece of the Year’ prijs ontvangen van de Zweedse Autismevereniging.

Geen gevecht, geen gebijt, geen gegil is voor de Nederlandse markt bewerkt door Ina van Berckelaer-Onnes.

'Ons gedrag is niet veranderd, ons idee van gek en gezond wel'

Is autisme een ziekte, stoornis, afwijking of kwaliteit? Het zijn verschillende posities op één breed spectrum. Wat we normaal vinden, is daarom altijd een afspraak, zegt Malou van Hintum.

Deze week (30 maart t/m 6 april 2013, red.) is het Autismeweek. Autisme is een ernstige, invaliderende ziekte - bekijk de documentaire 'De regels van Matthijs' en je begrijpt hoe vreselijk iemand eronder kan lijden. Voor Matthijs werd het leven te zwaar, hij kon het niet langer verdragen.

Autisme is een kwaliteit, zeggen de voorvechters van Proud to be Aut. De Aspies for Freedom zeggen op hun site dat ze willen bouwen aan een 'autistische cultuur'. 'We know that autism is not a disease, and we oppose any attempts to "cure" someone of an autisme spectrum condition, or any attempts to make them "normal" against their will,' schrijven ze.

Talent
Autisme is ook Gijs, over wie zijn moeder Maddy Hulshof vertelt in haar boek 'Dirigeren van de oceaan'. 'In de dagelijkse opvoeding kan met de behoeftes van Gijs rekening worden gehouden, zodat hij kan groeien in de wereld van hier en nu,' schrijft ze op haar site.

Autisme is de indrukwekkende presentatie die ik zag van Gijs Horvers, die vlak voor zijn 30ste de diagnose Asperger kreeg. Hij werkt als autismevriendelijke coach en is een van de trekkers van www.autismetentop.nl, met als motto: 'Investeren in het talent van mensen met (een vorm van) autisme loont'.

Autisme is de dagelijkse worsteling met frustraties en onbegrip van Rob Minnaert vader van drie dochters met autisme en echtgenoot van een vrouw met autisme.

Afkijken
Op www.autismetv.nl is er deze week elke dag een uitzending gewijd aan deze - aandoening? Ziekte? Stoornis? Afwijking? Kwaliteit?
In een advies van de Gezondheidsraad staat dat er net zoveel soorten autisme zijn als mensen die het hebben. Ja, mensen met autisme zijn net mensen. Sommigen zijn ziek en zwakbegaafd, zoals Jeroen, er zitten briljante geesten tussen zoals Daniel Tammet, mensen met humor en mopperkonten.

Wat ze delen is dat ze, door hun andere manier van waarnemen en informatie verwerken, moeite hebben om zich staande te houden in het sociale verkeer. Intelligente mensen met autisme kijken sociale mores af en doen die na; iets wat niet eens zo eenvoudig is, want elke situatie is weer anders. Maar dat kunstje beheersen, is lang niet iedereen met autisme gegeven.

Studeerkamer
Waar trekken we de grens? Wanneer vinden we iemand met autisme ziek, gek, abnormaal, een 'eigenaardig type' of 'best oké'? Dat de Jeroen'en van deze wereld onder de categorie 'patiënten' vallen, zal niemand bestrijden. Hij zit aan het - extreme - einde van het autismespectrum. Maar waar trekken we de grens?

Vroeger waren er kluizenaars en zonderlingen die met rust gelaten werden. Tegenwoordig eist elke baan 'sociaal-communicatieve vaardigheden' en moet je over koetjes en kalfjes kunnen praten. Het is de smeerolie van het sociale verkeer waar geen ontkomen aan is.

Vroeger mochten mannen zich verschuilen achter de krant of zichzelf opsluiten op hun studeerkamer. Tegenwoordig moeten ze zich gedragen als sociaal invoelende, empathische levensgezel en vader. De feminisering van het privédomein heeft vast wat extra ASS (autismespectrumstoornis)-diagnoses opgeleverd.

Spiegel
Menselijk gedrag is in de loop van de tijd niet zo vreselijk veranderd, maar onze waardering ervan wel. Dat geldt vooral voor gedrag dat in het grijze gebied tussen gezond en gek valt. Worden problemen nodeloos uitvergroot? Komen er steeds meer aanstellers bij? Of spiegelt de schijnbare toename van mensen met psychische aandoeningen de eisen die onze moderne westerse kennis- en diensteneconomie aan mensen stelt?

Daar komt bij dat de medische vooruitgang ervoor zorgt dat we bepaald gedrag beter herkennen voor wat het is. Zo werden vroeger kinderen met autisme die een normale intelligentie hadden, vanwege hun communicatiegestoorde gedrag wel eens voor zwakbegaafd aangezien en in een inrichting opgesloten. Nu mogen ze meedoen en communiceren ze vaak met behulp van picto's.

Dat is geen kwestie van medicalisering, maar van vooruitgang en beschaving. Laten we dat niet vergeten wanneer mensen zoals psychiater Allen Frances roepen dat we 'terug' moeten naar normaal.

Malou van Hintum is politicoloog en columnist voor Volkskrant.nl





.

Autisme TV nieuw initiatief Leo Kannerhuis

,,Attentie, over vijftien seconden is het zover, dan beginnen we''. Opgelucht geeft David van HRMedia uit Bemmel de laatste aanwijzingen, want tot vlak voor de uitzending vanuit het hoofdkantoor van het Leo Kannerhuis aan de Houtsniplaan in Doorwerth zijn er wat problemen en is het niet duidelijk of de live-uitzending van Autisme TV kan doorgaan.
door Jet Kooderings

Maar gelukkig, even voor half negen is het euvel verholpen en kan de vierde uitzending in een serie van vijf gewoon doorgaan. Autisme TV is een uniek vijf dagen durend WEBTV-event over autisme tijdens de autisme week die van 30 maart tot en met 5 april is gehouden. Het is een project dat door het dr Leo Kannerhuis is geïnitieerd in samenwerking met HRMedia. Tweede paasdag aan het eind van de middag was de eerste uitzending, daarna was het programma iedere avond om half negen live te volgen via www.autismetv.nl

Inge Diepman
Donderdagavond ontving presentator Inge Diepman, bekend van televisieprogramma's als 'Het Zwarte Schaap', 'Herexamen', B&W en het radioprogramma 'Vroege Vogels', drie vrouwen. De één is bijzonder hoogleraar autisme aan de Universiteit van Amsterdam, de ander heeft een vorm van autisme en de derde is manager Research & Development bij het dr Leo Kannerhuis. Wie van tevoren niet weet wie degene met 'Asperger' is, kan lang raden, want aan de buitenkant zie je niets.

Ook als Monique Post uit Breda begint te praten merk je niet dat ze een vorm van autisme heeft. ,,Het was een van de beste dagen van mijn leven toen bij mij op 24-jarige leeftijd de diagnose werd gesteld'', geeft de inmiddels 29-jarige aan. Op de vraag 'waarom' zegt ze: ,,Omdat het een antwoord was op alles wat mij niet lukte en anderen wel. Het scheelt me zoveel dat ik nu niet meer hoef te compenseren, want daar word je heel moe van''.

Autisme 2.0.
De andere gasten zijn hoogleraar Hilde Geurts en Astrid van Dijken, medewerker Leo Kannerhuis die zich bezighoudt met autisme 2.0. Dat staat voor de innovatie in autismezorg, waarbij de informatieoverdracht niet alleen mondeling plaatsvindt, maar ook wordt ondersteund door apps.

Uit deze uitzending van Autisme TV blijkt dat er nog heel veel onduidelijk is over autisme, maar ook dat er heel veel ontwikkeling is in de digitale wereld ter ondersteuning van mensen met autisme. Voor Monique Post, fotograaf van beroep, is haar autisme een verrijking. ,,Ik zou zonder mijn oog voor detail nooit de fotograaf zijn, die ik nu ben''. Heel stellig is Monique in haar bewering: ,,Ik haat het woord beperking. Sommige dingen kosten wat meer moeite, maar niets is onmogelijk''.

* Alle uitzendingen zijn nog te zien op www.autismetv.nl

Positieve psychologie bij autisme

Maak gebruik van humor, optimisme en flexibiliteit

Wanneer mensen met een autisme spectrumstoornis (ASS) worden aangemoedigd gebruik te maken van positieve emoties en eigenschappen, kan dit hun leven enorm beïnvloeden. Ze leren hierdoor bijvoorbeeld beter omgaan met tegenslagen en dagelijkse uitdagingen. Dit boek kijkt op basis van de kernbegrippen van de positieve psychologie, naar vijf specifieke karaktertrekken: flexibiliteit, optimisme, humor, vriendelijkheid en zelfwerkzaamheid.

In Positieve psychologie bij autisme worden strategieën aangereikt om deze eigenschappen te versterken, zowel thuis, op school als in de begeleiding. Een ruim aanbod van activiteiten, waarmee ouders, leraren en andere professionals hierop kunnen voortbouwen, maakt dit boek tot een complete 'gereedschapskist', waaruit geput kan worden voor de ondersteuning van mensen met ASS, jong en oud.

De gebruikte hulpmiddelen zijn via de uitgever te downloaden.

Positief gedrag op school voor kinderen met ASS

Individueel programma om de schoolcultuur te leren

Positief gedrag op school is een individueel gericht programma dat het sociale gedrag van leerlingen beoogt te definiëren, aan te leren en te ontwikkelen, zodat de schoolse prestaties en het emotionele welbevinden bevorderd en gegarandeerd worden.

Het is ontworpen voor leerlingen met ASS - autismespectrumstoornissen, maar vanwege het visuele en expliciete karakter van het programma is het ook geschikt voor leerlingen die een risico lopen gedragsproblemen te ontwikkelen, zoals leerlingen met communicatieproblemen, ontwikkelingsachterstanden, NLD - Non-verbale leerstoornissen en leerlingen met een andere culturele achtergrond.

Het doel van dit programma is om een voorspelbare, consistente en positieve cultuur in alle contexten van de school (klas, gang, gymlokaal, eetzaal en zelfs de schoolbus) te bewerkstellingen voor leerlingen en schoolteams. Het programma richt zich door preventief handelen op het voorkomen van probleemgedrag van leerlingen en het beloont consistent de leerlingen die het adequate gedrag vertonen.

Alle onderwijskundige procedures (cartooninstructie, gevisualiseerde sociale scenario's.

"De dader was een Autist"...

Een verschrikkelijk bloedbad bij een schietpartij op een basisschool Sandy Hook in Newton, Connecticut (Amerika) : in totaal komen 28 mensen om bij een schietpartij. Het is een van de gewelddadigste schietincidenten op een school in de Amerikaanse geschiedenis.

De 20-jarige dader Adam Lanza wordt omschreven als intelligent, maar ook schuchter, teruggetrokken en nerveus. Mensen die hem kenden, beschrijven hem als sociaal onhandig. Volgens enkelen had hij het syndroom van Asperger, een vorm van autisme. Wat de aanleiding of het motief voor zijn daad was, blijft vooralsnog een raadsel.

Amerika en de rest van de wereld schreeuwt ondertussen zijn afschuw en verontwaardiging in de vorm van tweets, facebookberichten en blogposts: - Mensen met Asperger en autisten zouden 'gevaarlijk' zijn; 'potentiële killers' en 'tikkende tijdbommen' die collectief de 'hand boven het hoofd' wordt gehouden...

Wat is er aan de hand? Zien we hier de risico's / gevolgen van een ernstige psychiatrische aandoening, of de gevolgen van de onwil of onvermogen van een maatschappij om ruimte te geven aan mensen die "anders" zijn? Een maatschappij die in plaats daarvan ongelooflijk veel druk legt, buitensluit, afkeurt en veroordeelt. (En daarnaast natuurlijk een maatschappij die zijn leden middels wapenwetgeving en wapenlobby van alle gewenste middelen en rechten voorziet om dergelijke verschrikkelijke misdaden te plegen...).

Uit een literatuurstudie uit 2003 blijkt dat er inderdaad verband is te leggen tussen het syndroom van Asperger, geweld / agressie en antisociaal gedrag. Het komt voor, maar tegelijk ook te sporadisch om er conclusies aan te verbinden. Meer onderzoek is nodig.

Ondertussen lopen mensen met autisme in het algemeen en met Asperger in het bijzonder nu het risico dat er een soort wereldwijde hetze tegen ze ontstaat met als doel om de maatschappij tegen hun vermeende antisociale en psychopathische neigingen te beschermen. 

Er is natuurlijk geen enkele manier waarop deze verschrikkelijke daad is goed te praten. Het vervult ons allemaal (terecht) van verdriet, afkeer, onbegrip en woede. Laten we die emoties ook vooral toelaten. Maar laten we die vooral richten op deze daad, deze dader en deze situatie en laten we er voor waken om die te richten op een hele groep van kwetsbare medemensen die deze daad net zo onbegrijpelijk en verschrikkelijk vinden als wij en die net zo verdrietig en zo boos zijn als wijzelf...

We hebben het al vaker geschreven: 

Mensen met Asperger ZIJN niet moeilijk, ze HEBBEN het moeilijk..!

Echolalie

Echolalie is het letterlijk herhalen van woorden en zinnen zonder ze volledig te begrijpen. Het is de taal van een kind dat een goed geheugen heeft maar een nog onvoldoende ontwikkeld talent voor betekenis. Echolalie komt ook bij gewone kinderen tussen de 18 en 36 maanden voor, maar kinderen met autisme vertonen dit gedrag ook op een ontwikkelingsleeftijd die veel hoger ligt dan 36 maanden.

Er kan daarbij sprake zijn van onmiddellijke echolalie of van uitgestelde echolalie. Bij onmiddellijke echolalie wordt hetgeen de gesprekspartner heeft gezegd vrijwel direct herhaald, terwijl bij uitgestelde echolalie hier periodes van uren, dagen of zelfs weken tussen kunnen zitten.

Ook zeer begaafde mensen met autisme blijven toch vaak moeilijkheden hebben met soepelheid in de taal. Ze kunnen die moeilijk aanpassen aan verschillende sociale contexten en blijven problemen hebben met figuurlijke taal (b.v. 'de nacht valt'; 'de tanden van een zaag'). Zelfs voor mensen met autisme die erg vaardig zijn met grammatica geeft taal pragmatische (aanpassing aan de context) en semantische (betekenis) problemen.

Agressie Regulatie Therapie voor jongeren met autisme

Autisme Sportief organiseert van woensdag 9 januari 2013 tot en met woensdag 30 maart 2013 Agressie Regulatie Therapie voor kinderen met autisme aan de Esdoornstraat 3a te Zwolle.

Agressie Regulatie Therapie is een programma dat gericht is op het verminderen van antisociaal en agressief gedrag bij jongeren. Agressie Regulatie Therapie bestaat uit 3 onderdelen: - Een sociale vaardigheidstraining waar nieuw sociaal gedrag wordt aangeleerd. - Een agressie reductie training waar zelfcontrole wordt geleerd. - en training moreel redeneren waar de jongeren wordt geleerd sociaal te redeneren. In de Agressie Regulatie Training wordt samen met de jongeren gewerkt aan inzicht in wat hem of haar boos maakt, hoe zij zich vervolgens gedragen en wat dit tot gevolg heeft. Daarnaast is er aandacht voor de denkpatronen van de jongeren, waardoor ze bijvoorbeeld verkeerde inschattingen maken en in de problemen komen. Jongeren leren hun fouten in het denken te corrigeren. Jongeren leren dat ze een keuze hebben in de manier waarop ze zich gedragen in moeilijke situaties. Er wordt hen gedragsalternatieven aangeboden die hen helpen hun doel te bereiken, zonder dat ze daarbij zichzelf of een ander tekort doen. De jongeren stellen persoonlijke doelen op waaraan gewerkt wordt middels verschillende oefeningen (o.a.: rollenspel, discussies en huiswerkopdrachten). De jongeren krijgen een eigen map met werkbladen, samenvattingen van de theorie en oefeningen.

Waarom
Een toenemend aantal jongeren gedraagt zich verbaal en/of fysiek (dreigend) agressief. Het is voor deze jongeren moeilijk om op een adequate manier om te gaan met hun boosheid, waardoor ze vaak onbedoeld in de problemen komen.

Doel van de training is dat de jongere weet waarom hij boos wordt, weet hoe hij kan voorkomen dat hij boos wordt, weet hoe hij zijn boosheid op een andere manier kan uiten en weet hoe hij zijn agressie moet verminderen en managen. De jongere moet controle krijgen over zijn impulsen.

Voor Wie?
Voor jongeren van 10 tot en met 18 jaar met een autisme spectrum stoornis die een of meerdere van de volgende kenmerken vertonen:

• Agressief zijn 
• Woede aanvallen hebben
• Prikkelbaar zijn of zich aan anderen ergeren
• Anderen schuld geven van hun eigen gedrag. 

Start agressie regulatie therapie
Van woensdag 9 januari 2013 tot en met woensdag 30 maart 2013 organiseert Autisme Sportief een agressie regulatie therapie in de Creatieve Coöperatie aan de Esdoornstraat 3a te Zwolle. De pedagogische en didactisch geschoolde trainers van Autisme Sportief gaan met de kinderen de agressie regulatie therapie doorlopen.Tijdens de agressie regulatie therapie leren we geen trucs, maar laten jongeren ervaren wat agressie met je als persoon doet en waar jouw persoonlijke grens ligt. Op basis van dat inzicht leren wij vervolgens aan hoe “in control” te blijven over jezelf en de situatie en hoe effectief en professioneel om te gaan met de verschillende vormen van agressie.

Inschrijven

De inschrijving voor de Agressie Regulatie Therapie is geopend. Wil je ook meedoen? Er is nog plaats voor deelname. Meld je aan via info@autismesportief.nl.

Neem voor meer informatie contact op met Wilco Voulon info@autismesportief.nl of kijk op de website www.autismesportief.nl

Bron: WeblogZwolle.nl

'Autistische kinderen lopen vaker weg'

Een Amerikaanse studie laat zien dat bijna de helft van alle autistische kinderen op enig moment wegloopt of op een andere manier aan de aandacht van ouders of verzorgers ontsnapt. Het risico op weglopen / vermissing stijgt daarbij met de ernst van hun autisme spectrum stoornis.

Meer dan de helft van de kinderen werd lang genoeg vermist om de situatie zorgelijk te maken. Zo raakte 65% van de kinderen in verkeersgevaarlijke situaties en liep het risico om te verdrinken.

Dit volgens de uitkomsten van een online onderzoek van Paul A. wet, MD, MPH , van het Kennedy Krieger Institute in Baltimore, en collega's.

In het kader van de studie werden de gezinnen van 1.218 kinderen met autisme spectrum stoornissen en in totaal 1.076 niet autistische broers en zussen, met behulp van een vragenlijst ondervraagd. De helft van de kinderen had klassiek autisme; 19% had Asperger en de rest had een andere autisme spectrum stoornis.

In totaal bleek dat 49% van deze kinderen één of meer keren vermist is geweest vanaf de leeftijd van 4 jaar (volgens de onderzoekers komt vermissing op jongere leeftijd te algemeen voor om onderscheid te maken).

Dit percentage bleek veel lager te zijn bij hun niet-autistische broers en zussen, namelijk: 11% versus 46% op de leeftijd van 4 tot 7 jaar en 1% versus 27% op de leeftijd van 8 tot 11 jaar

De verschillende situaties werden door de ouders telkens als zeer stressvol ervaren. Meer dan de helft van de ouders zei zelfs dat dit het meest stressvolle gedrag was waar ze mee te maken hadden gehad bij de verzorging van hun kind.

Dit, terwijl hun autistische kinderen juist in ruime mate leken te genieten van het wegloopgedrag. Ouders beschreven hun kind bij het voorval als "vrolijk", "speels", of "opgetogen". De beleving van de incidenten door kinderen met Asperger werd daarentegen juist meer als "angstig" omschreven

In beide gevallen leek het wegloopgedrag in zekere zin veelal "doelgericht" te zijn. De helft van de aan de aandacht van hun ouders ontsnapte kinderen leek van plan te zijn geweest om "ergens heen te gaan" of "iets te gaan doen", terwijl slechts ongeveer 10% een "verwarde", "verdrietige" of "verloren" indruk maakte.

De meeste kans maakten de kinderen om af te dwalen van thuis (74%), maar ook winkels (40%) en scholen (29%) bleken veel voorkomende 'weglooplocaties'. Ongeveer 35% van de kinderen probeerde daarbij ten minste een keer per week weg te lopen en 29% zelfs meerdere keren per dag.

De onderzoekers waarschuwen dat de bevindingen mogelijk niet representatief zijn voor alle kinderen met autisme spectrum stoornissen, omdat de families er zelf voor konden kiezen om wel of niet deel te nemen aan het onderzoek.

Het relatief hoge aantal weglopers bij autistische kinderen kan volgens de studie mede verantwoordelijk zijn voor een deel van het tot ongeveer twee maal zo hoge sterftecijfer bij kinderen met een autisme spectrum stoornissen ten opzichte van het sterftecijfer van de algemene bevolking.

Volgens de onderzoekers onderstrepen deze resultaten daarom wel de dringende noodzaak om interventies te ontwikkelen om het risico van vermissing te verkleinen, de betrokken families te ondersteunen en zorgmedewerkers, docenten, politieambtenaren e.d. die betrokken zijn bij dit soort incidenten te trainen.

Bron: Pediatrics

Autism Media Channel

Autism Media Channel - Autism Hints and Tips for Children and Adults. Videos about living with Autism, treatment and latest news. Dietary information. Asperger’s Syndrome.

Welcome to The Autism Media Channel, please keep an eye out for new events and all the latest news.

The Autism Media Channel will Educate, Advocate, and Promote Change

It is important that families living with autism and Asperger’s Syndrome have access to real help and support. Autism Media Channel has been launched to provide exactly this, from assessment anddiagnosis, understanding autism and related conditions, diet, education, tips and advice from parents that have real experience. Scientists, doctors, psychologists, nutritionists, educationalists all report on their specialist areas. We aim to bring you news of developments as and when they break. We have an excellent team of extremely experienced people dedicated to educate, advocate and promote change. We aim to make the world a better place for people living and working with autism.

Coming soon - The Autism Team - unique and exclusive footage that takes you inside autism like never before.

Our cameras will go where no one else has been before

We say it as it is.

Rectificatie

Enige tijd geleden circuleerde op Twitter een tweet over een strip waarin wordt uitgelegd wat iemand met autisme zoal ervaart. Wij vonden de strip zo treffend dat wij hem in dit blogbericht publiceerden onder de titel: Voor iedereen die autisme nog steeds niet snapt....

In de Tweet wordt beweerd dat de strip gemaakt zou zijn door een 8-jarig meisje. Een opmerkzame lezer wees ons echter op het feit dat de strip in werkelijkheid is gemaakt door de (toen) 7-jarige jongen(!) Kay Zwiers. Kay won in 2010 met deze strip de wedstrijd 'de pen als lotgenoot' in de categorie 'Cartoon'.

‘Met autisme zijn er vaak dingen die je lastig vindt’, vertelt Kay. ‘Ik vind het moeilijk om goed vrienden te maken met andere kinderen. En ik wil graag dat alles gaat zoals ik dat heb bedacht. Als het dan anders gaat, kan ik heel boos worden. Dan zeg ik weleens heel lelijke dingen tegen mijn moeder. Ik zeg niet wát ik dan zeg, maar het is in elk geval géén “lieve mamma”!’

'Kay is door het meedoen aan de wedstrijd wel beter gaan begrijpen wat hij heeft', zegt zijn moeder Tanja Zwiers. Hij weet dat het lastig is, maar niet heel erg. Samen met zijn moeder gaat Kay ook een powerpoint over autisme, over ’anders zijn’ op school laten zien. 'Het is nog te vroeg om te zeggen of Kay hierdoor meer begrip ontmoet, maar ik verwacht het wel', zegt Tanja.

Kay hoopt, zo tekende hij in het slot van zijn strip, dat hij „dan meer vriendjes krijgt en dat juf niet meer boos op hem wordt. Want als iedereen weet wat autisme is, dan is het misschien niet meer bijzonder en ben ik net als iedereen!”

De andere prijswinnaars in 2010 waren Suzanna van de Hunnen, zij schreef over haar eierstokkanker, en Carla Veen met haar film over leven met MS. Van de inzendingen is een boek en dvd uitgebracht. (Helaas alleen nog 2e hands verkrijgbaar)

Bekijk hier de complete strip

Gedragstherapie verandert de hersenen van autistische kleuters

Bepaalde leertechnieken kunnen de symptomen van autisme verminderen. Nu weten wetenschappers ook waarom: omdat de hersenen veranderen, zo concludeert Amerikaans onderzoek. Dit gaat vooral op voor kinderen met de lichtste vorm van de complexe psychische stoornis.

Geraldine Dawson stelde in 2009 al eens vast dat het IQ van autistische kinderen er 17,6 punten op vooruitging als ze twee jaar lang, vijf dagen per week, twee keer per dag een sessie van 2 uur volgden. Dat is het zogenaamde Early Start Denver Model (ESDM). Daarin leerden ze zich normale sociale gedragingen, zoals tanden poetsen en omgaan met familie.

Dawson en haar team zochten naar het waarom van deze verandering. Konden veranderingen in de hersenen aan de basis liggen? Voor de leeftijd van zes jaar zijn hersenen redelijk plastisch, en kunnen ze dus hervormd worden naargelang de ervaringen van en de invloeden voor het opgroeiende kind.

Dat werd getest op een groep van 48 kinderen, van 1,5 tot 3 jaar, die allen waren gediagnosticeerd met een autismestoornis. De helft van de kinderen werd op basis van toeval toegewezen aan een ESDM-therapie, de andere helft kreeg een traditionele interventie, waaronder speciaal aangepaste lessen op school.

Na twee jaar werd van alle kinderen een hersenscan afgenomen terwijl ze keken naar foto's van ofwel menselijke gezichten of speelgoed. Die scans werden vergeleken met de scans van kinderen zonder autismestoornis.

Uit eerdere studies bleek dat kinderen met autisme een hogere activiteit vertonen als ze kijken naar speelgoed, en minder activiteit als ze kijken naar menselijke gezichten. In deze studie bleek het omgekeerde bij de kinderen die deelnamen aan het Denver-programma: zij hadden een verhoogde activiteit als ze keken naar de mensen, meer dan als ze speelgoed voorgeschoteld kregen.

"We hebben het patroon dus kunnen omkeren, zodat de kinderen met autisme een meer normale hersenactiviteit vertonen", vat Dawson samen in het blad Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry. Meer zelfs: de scans van autistische kinderen zijn niet te onderscheiden van die van normale kinderen.

De onderzoekster waarschuwt dat de 'Denver-methode' geen genezing is. "Het toont wel aan dat de hersenen kunnen veranderen, en dat er in een vroeg stadium de ontwikkeling nog in een andere, meer normale richting kan worden geduwd. Door vroeg in te grijpen, kunnen we de sterkte van de autismesymptomen afremmen en misschien wel het traject van de ziekte wijzigen." Maar Dawson maakt zich geen illusies: je geneest niet van autisme.

De symptomen afzwakken lijkt dan ook maar een halfslachtige oplossing maar voor wie moet samenleven met een autistisch kind kan het het verschil betekenen tussen niet-communiceren en meekunnen in een normale klas.

Het enige probleem is dat het ESDM-programma, ontwikkeld door Dawson en Sally Rogers momenteel enkel beschikbaar is in de Verenigde Staten, Australië, Japan, India en Zweden. De onderzoekers hopen wel dat andere landen volgen, maar hopen tegelijk dat ze niet het overzicht verliezen. De speciale technieken aanleren kost veel tijd en moeten heel precies gevolgd worden. Voor de buitenwereld lijken ze op een gewoon spel, maar het verloop ervan is minutieus vastgesteld.

Bron: DeMorgen.be

Overlap Autisme en Schizofrenie

De aanwijzingen dat autisme en schizofrenie een gemeenschappelijke oorzaak hebben stapelen zich op. Uit onderzoek van de afdeling Kinder- en Jeugdpsychiatrie van het UMC Utrecht blijkt dat beide aandoeningen veel gemeenschappelijke symptomen hebben en dat bovendien de genetische basis deels overeenkomt. Drie promotie-onderzoeken wijzen in die richting.

Patiënten met Multiple Complex Developmental Disorder (MCDD), een subtype van de aan autisme verwante stoornissen, vertonen symptomen die zowel in autisme als schizofrenie voorkomen. Mensen met MCDD hebben sociale problemen maar kampen ook met denkstoornissen en heftige stemmingswisselingen, en tot zestig procent van hen ontwikkelt als volwassene een stoornis binnen het schizofrene spectrum.

Kinder- en jeugdpsychiater Bertine Lahuis onderzocht of deze MCDD kinderen ook in biologisch opzicht verschillen van kinderen met autisme. Zij vond inderdaad afwijkingen bij MCDD kinderen die eerder gevonden zijn bij patiënten met schizofrenie. Opvallend genoeg is het totale hersenvolume bij MCDD niet vergroot, terwijl dat bij autisme wel het geval is. Dat suggereert volgens Lahuis dat MCDD later en op een andere manier dan autisme ontstaat.

MCDD is niet opgenomen in het handboek van psychiatrische aandoeningen, de DSM IV. Het wordt gezien als een subtype van ‘Pervasive Developmental Disorder - Not otherwise Specified’, een autisme-achtige stoornis. Utrechtse onderzoekers pleiten voor het erkennen van MCDD als aparte aandoening.

Kinderpsychiater i.o. Jacob Vorstman voert in zijn proefschrift bewijs aan voor een genetisch verband tussen autisme en schizofrenie. Hij onderzocht patiënten met het ‘22q11 deletie syndroom’. Deze mensen missen een stuk van hun DNA waardoor ze diverse medische problemen hebben, maar ook vaak schizofrenie ontwikkelen. Vorstman onderzocht zestig patiënten van 9 tot 18 jaar en vond in dertig autisme-achtige symptomen en in zestien psychotische problemen. Kennelijk spelen de ontbrekende genen, die in het 22q11-gebied liggen, zowel een rol bij het ontstaan van autisme als schizofrenie.

Eerder deze maand promoveerde Mirjam Sprong. In haar onderzoek vergeleek ze twee groepen jongeren tussen de 12 en 18 jaar. De eerste groep van 80 jongeren had symptomen die wezen op het voorstadium van een psychose, een symptoom van schizofrenie. De tweede groep van 32 jongeren had de diagnose MCDD. Beide groepen bleken vergelijkbare schizotypische persoonlijkheidstrekken en sociale problemen te hebben. Bovendien voldeed 78 procent van de jongeren met MCDD aan de criteria die wijzen op het voorstadium van een psychose.

“De strenge scheiding die we aangebracht hebben tussen autisme en schizofrenie was te voorbarig”, zegt prof. dr. em. Herman van Engeland, jeugdpsychiater bij het UMC Utrecht en promotor van Sprong, Lahuis en Vorstman. “Tussen beide aandoeningen bestaat veel overlap, het is een vloeiende overgang.”


Bertine Lahuis promoveerde en Jacob Vorstman en Mirjam Sprong verkregen hun doctorstitel op bovenstaand onderzoek, allen aan de Universiteit Utrecht.

Holland Doc: Jeroen Jeroen

Een documentaire van Petra Czisch-Lataster en Peter Lataster

Vorig jaar was de 18-jarige gehandicapte Brandon volop in het nieuws. In de instelling waar hij woonde werd hij dagelijks vastgebonden aan de muur van zijn kamer. Dit leidde tot veel commotie en riep vragen op als: Hoe bied je menswaardige zorg en is dat wel vol te houden?

Niet doen, Jeroen
"Nee Jeroen, leg dat neer." "Laat die tafel maar staan." "Raap dat eens even op." "Doe eens voorzichtig." Tijdens het wachten op de bus die de autistische Jeroen naar de opvang brengt, herhaalt zijn moeder het bijna als een mantra: niet doen, Jeroen. Niet doen, niet doen, niet doen. De kijker ervaart aan den lijve hoe lang een paar minuten dan kunnen duren.

Prikkels
De 15-jarige verstandelijk gehandicapte Jeroen woont bij zijn moeder. Overdag is hij in een opvang. Het weekend brengt hij door bij zijn vader. Vanwege zijn autistische aandoening is Jeroen zeer gevoelig voor prikkels en heeft hij voortdurend zorg en begeleiding nodig. Regisseurs Peter Lataster en Petra Lataster-Czisch volgen gedurende vier maanden het leven van de puber, zijn moeder Anita en zijn vaste begeleider Kevin. Dicht op de huid gefilmd en zonder commentaar tonen zij hoe Jeroen zijn omgeving stelselmatig op de proef stelt.

Ontregelen
Jeroen is aanhankelijk, charmant en geestig. Maar hij is ook onhandelbaar en bijzonder bedreven in het ontregelen. Voortdurend is de graatmagere tiener dingen aan het verstoren, kapotmaken en omverwerpen. In de openingsbeelden gooit hij net zolang een grote, blauwe bal in de lucht totdat die vastzit in een boom. Met een voldane glimlach loopt hij naar de camera: het is hem gelukt. Monter komt Kevin aandraven om de bal uit de boom te halen, zoals hij later schoenen en kleren uit de bosjes plukt, en puzzelstukjes en boterhammen van de vloer opraapt. Maar zelfs hij wordt soms tot wanhoop gedreven als Jeroen zich van zijn meest onhandelbare kant laat zien.

'Jeroen Jeroen' is een ode aan hen die met grote inzet en toewijding hulp en begeleiding bieden aan mensen die niet in staat zijn op eigen benen te staan.

'Jeroen Jeroen' is geproduceerd door IDTV Docs in opdracht van Stichting Philadelphia Zorg.

'Jeroen Jeroen' werd op het IDFA 2011 genomineerd voor Beste Nederlandse Documentaire.

Regisseurs Peter Lataster en Petra Lataster-Czisch ontvingen in 2011 een Gouden Kalf voor hun documentaire over (schoon)ouders Ger en Hermine Lataster 'Niet Zonder Jou'.

Een gesloten boek

De wereld van de autistische emoties is niet langer een compleet gesloten boek. Het boek over de emotionele kant van autisme is geopend, maar sommige stukken zijn nog moeilijk leesbaar. Met deze herwerkte en uitgebreide uitgave probeert Peter Vermeulen het boek verder te openen en meer inzicht te geven in de andere 'beleving' van mensen met autisme.

Voor mensen met autisme zijn emoties verwarrend en onoverzichtelijk. Hun gevoelswereld is in aanleg en dus vanaf de geboorte fundamenteel anders dan de onze. Ze ervaren hun eigen gevoelens anders, ook de lichamelijke.

Ze uiten hun gevoelens op een andere, vaak vreemde manier. Ze hebben grote moeite om emoties bij anderen te herkennen en begrijpen die dan ook niet, waardoor ze vaak verrast worden door het gedrag van anderen.

Prikkels die van buitenaf komen, begrijpen ze minder goed, situaties kunnen ze niet goed overzien en begrijpen. Ze worden erdoor 'overspoeld' en kunnen dan ook explosief reageren.

Mensen met autisme kunnen zich niet verplaatsen in het perspectief of het standpunt van de ander. Ze hebben een beperkt vermogen tot empathie en beseffen daardoor niet wat hun eigen gedrag aan emoties veroorzaakt bij anderen.

Ze hebben niet zozeer een tekort aan 'theory of mind' dan wel een tekort aan 'intuition of mind'. Dit heeft grote gevolgen voor hun sociaal functioneren.

De schrijver is orthopedagoog en geeft aan hoe kinderen en jongvolwassenen met autisme en een normale intelligentie getraind kunnen worden om meer zicht te krijgen op eigen emoties en die van anderen. Tevens geeft hij tips voor communicatie met de autistische medemens.

Het boek is bestemd voor ouders en hulpverleners van autistische kinderen.

Stereotiep gedrag, autismespectrumstoornissen en verstandelijke beperking

Stereotiep gedrag (in onze definitie stereotiepe omgang met het eigen lichaam en met objecten omvattend) komt zeer veel voor in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Als belangrijke predisponerende factoren zijn bekend: laag niveau van functioneren en het lijden aan een pervasieve ontwikkelingsstoornis (PDD). Wij deden bij in totaal 1.157 KDC-bezoekers en inrichtingsbewoners twee separate onderzoeken naar de gewichtsverhouding van deze beide factoren.

Het lijden aan een PDD blijkt zeer significant het sterkst samen te hangen met het vertonen van stereotiep gedrag. Op basis van oudere literatuur en recent onderzoek wordt tevens aannemelijk gemaakt dat het bij mensen met een PDD niet alleen gaat om een kwantitatief verschil in stereotiep gedrag, maar ook om een kwalitatief verschil. Beide aspecten hebben grote consequenties voor de bejegening.

Het volledige artikel is hier te downloaden als PDF.

Bron: Wetenschappelijk Tijdschrift Autisme